Onderwijsinnovatie en identiteit

dr. Jos de Kock

studieleider master Leren & Innoveren

Naar aanleiding van:

VELON/VELOV congres Opleiden voor de toekomst: professionaliteit en identiteit in diversiteit, Noordwijkerhout, 8 en 9 maart 2010

De Kock, A. (2009). Educational change and Christian ideology: How identity shapes educational innovation. Christian Higher Education, 8(4), 304-326.

Onderwijsinnovatie en identiteit: Hoe de levensbeschouwelijke identiteit van de leraar de receptie van onderwijsvernieuwingen kleurt 

Onder deze titel verzorgde studieleider Jos de Kock Op 8 maart in Noordwijkerhout een presentatie op het Nederlands/Vlaams VELON/VELOV congres voor lerarenopleiders Opleiden voor de toekomst: professionaliteit en identiteit in diversiteit.

De presentatie ging in op de resultaten van onderzoek dat inmiddels is gepubliceerd in het tijdschrift Christian Higher Education. Voor een exemplaar van het artikel stuur je een email naar a.dekock@driestar-educatief.nl.  Hieronder volgt een korte samenvatting.

interviewstudie

Het onderzoek betreft een interviewstudie waarin de vraag centraal staat hoe de levensbeschouwelijke identiteit van een leraar enerzijds en zijn perceptie van onderwijsvernieuwingen anderzijds in interactie met elkaar leiden tot specifieke keuzes in het arrangeren van leeromgevingen in de klas.

Verondersteld wordt dat individuele en collectieve reflectie door leraren een belangrijke voorwaarde is voor het slagen van een onderwijsvernieuwing. De motivatie, praktijkkennis, visie en inzicht van een leraar zijn elementen die een belangrijke rol spelen in deze reflectie. Ze vormen samen de professionele identiteit van een leraar. Verschillende onderzoeken gaan in op de wijze waarop de professionele identiteit van leraren de receptie van onderwijsvernieuwingen kleurt. Er gaat in deze onderzoeken echter weinig aandacht uit naar de rol die specifiek de levensbeschouwelijke identiteit als onderdeel van deze professionele identiteit speelt. Een van de redenen hiervoor is hoogstwaarschijnlijk dat levensbeschouwelijke overwegingen vaak niet expliciet als zodanig worden gelabeld door leraren. Toch is de rol van levensbeschouwelijke identiteit het bestuderen waard, zeker in de Nederlandse onderwijscontext waar een groot deel van het aantal scholen protestants-christelijke en katholieke scholen zijn. Bovendien wordt door sommige van deze scholen expliciet verwezen naar de levensbeschouwelijke identiteit om te verantwoorden dat zij weinig op hebben met recente onderwijsvernieuwingen gericht op meer zelfverantwoordelijk leren door leerlingen. De interviewstudie focust op hoe de levensbeschouwelijke identiteit van een zestal orthodox christelijke leraren in het voortgezet onderwijs hun receptie van recente onderwijsvernieuwingen kleurt.

het professionele zelf

De resultaten van het onderzoek laten zien dat leraren vernieuwingsideeën naar de klassenpraktijk vertalen via de weg van het ´professionele zelf´. In dit professionele zelf is de drijvende kracht besloten voor het al dan niet innoveren van de eigen klassenpraktijk. Op verschillende manieren laten leraren verbanden zien tussen hun professionele identiteit enerzijds en specifiek hun levensbeschouwelijke identiteit anderzijds. Het interviewmateriaal laat zien dat  er zowel directe als indirecte, en zowel positieve als negatieve invloeden uitgaan van de levensbeschouwelijke identiteit op het omgaan met onderwijsvernieuwing. Bovendien kunnen we vaststellen dat bijna alle relaties tussen levensbeschouwelijke identiteit en onderwijsvernieuwing zich voordoen in het pedagogische en relationele vlak van het lesgeven.

drie praktische implicaties

Het interviewonderzoek geeft aanleiding voor drie praktische implicaties voor lerarenopleidingen. Ten eerste: de te thematiseren vraag is niet hoe te innoveren in bijvoorbeeld een christelijke school; veel meer is de vraag hoe te innoveren in een school waarbinnen christelijk geïnspireerde docenten werken. Ten tweede: als je studenten wilt voorbereiden op een innovatieve rol in het onderwijs zul je niet alleen aan de meer technische kant van innovatieprocessen aandacht moeten geven maar minstens zoveel aan de rol van meer persoonlijke en biografische aspecten van actoren die betrokken zijn in innovatieprocessen. Ten derde: besteed daarbij vooral aandacht aan reflectie op het pedagogische vlak van het leraarsvak; voor de levensbeschouwelijke identiteit lijkt tenminste te gelden dat deze vooral op dit terrein getransformeerd wordt naar praktisch handelen in de klas.