In een tijd waarin allerlei schermen een grote rol innemen, pleit Annemarie Ruben voor het oppakken van de pen en het weer meer met de hand te gaan schrijven. Schrijven met de hand heeft een grote rijkdom in zich. Het geeft vertraging en is een medicijn tegen stress en gehaastheid. Bovendien wordt het brein erdoor gestimuleerd.
Annemarie is in Leiderdorp geboren en in Zeeland getogen: ‘Toen ik twee was, verhuisden we naar Tholen. Ik ben de derde uit een rijtje van zes kinderen Ruben. Sinds jaren woon ik in Hendrik-Ido-Ambacht. Mijn zussen en broer zijn getrouwd en hebben
kinderen. Zelf ben ik ongehuwd. Inmiddels heb ik meer dan twintig tantezeggers. Daarin voel ik me rijk gezegend. God geeft uit genade dat ik met een blijmoedig hart kan zeggen dat ik tante ben. Ik kan mijn moederliefde kwijt bij mijn neefjes en nichtjes, bij buurtkinderen en in het onderwijs.’
GEESTELIJKE BAND
Na de Mavo op het Calvijn College in Tholen heeft Annemarie een administratieve opleiding gevolgd. Daarna is ze de Pabo gaan doen. Annemarie: ‘Na het behalen van mijn diploma leek met mij leuk om eens wat verder te kijken. Ik zag een vacature van een school in Hendrik-Ido- Ambacht. In die plaats woonde mijn oma Slingerland. Ik solliciteerde in 2003 op de Willem de Zwijgerschool, waar mijn moeder les heeft gehad, en werd aangenomen. Toen ik mijn oma belde, noemde ze het een wonder dat ik bij haar in de buurt ging werken. We hadden samen een geestelijke band. Iedere maandag liep ik met mijn klas in een rij naar de gymzaal. Bij de flat van oma bleven we even staan om te zwaaien.’
TROUWBIJBEL
In de loop van de tijd werd oma Slingerland dementerend. ‘Op een keer was ik bij oma op bezoek en stond ik naar haar boekenkast te kijken. Oma zei dat ik er wel iets uit mocht meenemen. Ze zou binnen niet al te lange tijd verhuizen naar Nebo. Het voelde raar om een aandenken aan oma te kiezen, terwijl ze nog leefde. Uiteindelijk pakte ik een oud boek uit de kast dat ik er van de buitenkant mooi uit vond zien. Ik nam het mee en zette het thuis in de kast. Later heb ik ook de trouwbijbel van mijn opa en oma gekregen. Deze Bijbel is voor mij een heel kostbaar bezit, want het was het belangrijkste boek voor mijn oma. Zij leefde bij het open Woord in vol vertrouwen op haar Heere en Heiland. Toch maakte ik haar ook mee in momenten waarin ze zich afvroeg of ze zichzelf niet bedroog voor de eeuwigheid. Dan pakte ik weleens haar stukgelezen Bijbeltje met gele bladzijdes. In deze Bijbel zaten briefjes met teksten waardoor de Heere in het verleden tot haar hart gesproken had.’
HANDGESCHREVEN BEKERINGSGESCHIEDENIS
Jaren later sloeg Annemarie het boek van oma open. ‘Ik weet me dat moment nog heel goed te herinneren. Het boek bevatte een handgeschreven bekeringsgeschiedenis van Lourens Ingelse. Het was geschreven in een prachtig rechts hellend handschrift met krulletters. Ik vroeg me af wie het geschreven had. Voorin stond de naam van mijn oma. Dat was een ander handschrift dan dat waarin het geheel was overgeschreven. Achterin het boek vond ik nog een naam, geschreven in hetzelfde handschrift als de bekeringsgeschiedenis: Adriana de Bruijn. Dat bleek de moeder van mijn opa te zijn. Heeft zij door het overschrijven stille tijd gehouden? Ik weet het niet en heb haar ook nooit gekend. Toch mocht ik op deze manier een stukje meekijken in het hart van mijn overgrootoma.’
WEZENLIJK EN UNIEK
Langzamerhand begon de liefde voor het handschrift te groeien. Annemarie vertelt: ‘Ik zag de handschriften van mijn moeder en oma veranderen toen zij ziek waren. Het handschrift is iets wezenlijks en unieks. Je wordt niet geboren met een handschrift, maar ontwikkelt het in de loop van de jaren. Het is heel persoonlijk. Als iets niet meer goed functioneert in je hersenen, dan zie je dat aan het handschrift. Het handschrift van mijn oma werd een warboel en dat van mijn moeder, die op 53-jarige leeftijd de ziekte van Parkison kreeg, werd steeds kleiner. Ik besefte steeds meer hoe waardevol je handschrift is. Dat deed mij denken aan de kinderen van mijn klas. Ze leren schrijven, maar soms kan ik helemaal niet lezen wat er staat.’
PARELTJE
Ooit had Annemarie een jongen in haar klas voor wie het schrijven motorisch erg lastig was. ‘Schrijven was niet zijn hobby. Op een gegeven moment schreef hij mij een briefje om zijn liefde en dankbaarheid te uiten. Het was een pareltje voor mij. Enkele maanden later overleed dit jongetje plotseling. Ik gaf het briefje aan zijn ouders. Zij hebben zijn naam, die hij onder aan het briefje op zijn eigen manier had geschreven, in laten scannen en op zijn grafsteen laten zetten. Handschrift is iets wat blijft en zó persoonlijk is. Niemand kan dat nadoen. Het heeft te maken met je pendruk en hoe je in je vel zit. In de Bijbel worden we ook opgeroepen om te schrijven. De Heere gaat ons hierin voor. Hij schrijft, dus kennelijk vindt Hij dit heel belangrijk. Ik zal Mijn wet in hun binnenste geven, en zal die in hun hart schrijven (Jer. 31:33) en Ik zal Mijn wetten in hun verstand geven, en in hun harten zal Ik die inschrijven (Hebr. 8:10).Jezus schreef in het zand. We moeten dat in deze tijd vasthouden. Als kinderen net beginnen te schrijven, maken ze van die mooie briefjes. Die zijn meer waard dan wat dan ook.’
UITDAGINGEN
In 2018 zag Annemarie een vacature langskomen van Driestar hogeschool in Gouda, voor een docent handschrift. ‘Ik stuurde een handgeschreven brief en werd aangenomen. Inmiddels werk ik drie dagen per week als docent handschriftonderwijs en sta ik een dag per week voor de klas in het basisonderwijs.’ De grootste uitdagingen bij het aanleren van een goed handschrift zijn tijd en aandacht. ‘Het is van belang dat er veel schrijfkilometers worden gemaakt op school. Er moet dus veel tijd in gestoken worden. Daarnaast is het zo dat kinderen in hun omgeving ook minder mensen zien schrijven. Ligt er nog een pen zichtbaar in de woonkamer of keuken? Wordt er thuis geschreven? Is de leerkracht ervan overtuigd dat schrijven met de hand belangrijk is voor het leren leren? Schrijft de leerkracht of docent zelf in een leesbaar handschrift op het bord? Er zijn docenten en leerkrachten, die de kracht van schrijven met de hand uit het oog zijn verloren. Ook kan er schaamte zijn ontstaan over het eigen handschrift.’
GEHEUGENTRAINING
Het schrijven met de hand is door de tijd heen steeds meer en meer verdrongen door typen op allerlei digitale apparaten. Het handschrift heeft een enorme rijkdom in zich die we niet moeten onderschatten in het onderwijs en in ons (sociale) leven. Annemarie legt uit: ‘Schrijven met de hand kan niet zonder motorische bewegingen, hand-oogcoördinatie en denkvermogen (hoe schrijf ik die letter of dat woord). Dat leidt tot een diepere verwerking van de informatie die je tot je neemt of het uiten daarvan. Daarnaast is het zo dat schrijven met de hand vertraging in zich heeft. In een gehaaste wereld is dit een medicijn tegen stress en gehaastheid. Het proces van fysiek schrijven activeert verschillende hersengebieden die betrokken zijn bij geheugen en leren. Het is zelfs zo dat wanneer je een boodschappenbriefje schrijft in plaats van een getypte notitie in je smartphone, je bijna niet meer op je briefje hoeft te kijken. Het efficiënt kunnen typen en swipen is een handig middel in deze digitale eeuw. Blijf je echter bewust dat schrijven met de hand een grote rijkdom in zich heeft.’
SPIEREN
De (fijne) motorische ontwikkeling komt schrijven met de hand ten goede. ‘Alleen al in de hand moeten ongeveer 35 spieren samenwerken om een pen goed vast te houden. Dit zijn spieren voor de fijne vingerbewegingen die nodig zijn om een lettervorm te schrijven. De nek- en schouderspieren worden gebruikt voor de stabiliteit om soepel over het papier te bewegen tijdens het schrijven. De onderarmspieren sturen de op- en neerwaartse beweging van de pengreep aan. De niet-schrijfhand doet ook mee. Zo ook je ooghand coördinatie (waar schrijf ik wat op het papier?) en ruimtelijk inzicht.’
PENGREEP
Wanneer je pijn ervaart tijdens het schrijven met de hand, kan het zijn dat er een verkeerde pengreep aan ten grondslag ligt, die het ontspannen schrijven belemmert. ‘Een dynamische pengreep is de meest efficiënte pengreep. Hierbij houden de duim en wijsvinger het schrijfmateriaal vast, terwijl het rust tegen de middelvinger. Dit is een pengreep waarmee de schrijfbeweging uit de vingers komt in plaats van uit de pols. Dit komt het schrijfproces ten goede.
Helaas ontstaan door allerlei schrijfmateriaal verkeerde pengrepen. Vroeger, toen er met de kroontjespen geschreven werd, ontwikkelde elk kind een dynamische pengreep. Tegenwoordig zijn er echter zoveel diverse schrijfmaterialen, dat elke greep een afdruk voort kan brengen op papier. Hierdoor zijn er veel verkeerde pengrepen ontstaan, die soms maar moeilijk af te leren zijn. Daarom ben ik een voorstander van een vulpen in de basisschool. Die heeft hetzelfde effect als een kroontjespen. De kinderen leren automatisch de pendruk te corrigeren.’
VOORDELEN
Het schrijven met de hand biedt meerdere voordelen. Annemarie somt op: ‘Schrijven ondersteunt het leren lezen en het verdere leesproces. Bij lezen gaat het om het decoderen (ontcijferen) van letters naar klanken, bij schrijven is het precies andersom, van klanken naar letters. Hierbij moeten de kinderen heel goed nadenken aan welke lettervorm dit gekoppeld moet worden. De fysieke beweging van de hand helpt de hersenen om de specifieke vorm van de letter sneller te herkennen bij het lezen. Dit is bij typen niet zo, omdat alleen dezelfde tikbeweging wordt gemaakt die identiek is bij elke letter op het toetsenbord. Bij typen neem je vaak alles letterlijk over. Door de complexe fijne motoriek van het schrijven met de hand sla je hetgeen wat je moet leren beter op. Het maken van aantekeningen versterkt het denkvermogen. Je bent eigenaar over je denkproces en beslist wat belangrijk is om te onthouden en wat niet. Handschrift vraagt focus. Er is minder ruimte voor afleiding. Daarnaast is schrijven met de hand een goed middel tegen de eenzaamheid in ons land. Schrijf elkaar kaarten. Stop een lief briefje in de broodtrommel van je geliefde of kind. Of schrijf een briefje met een Bijbeltekst en laat deze ergens achter.’
MISVERSTANDEN
Er bestaan allerlei misverstanden over het schrijven. Annemarie weerlegt er een paar: ‘Schrijven met de hand is niet ouderwets. Integendeel, deze tijd vraagt juist om vertragen. Een onleesbaar of slordig handschrift kan wél verbeterd worden. Alles wat aangeleerd is, kan ook afgeleerd worden. Het vraagt alleen wel om doorzettingsvermogen en oefening. Los schrijven is niet makkelijker dan verbonden schrift. Ook het losse schrift heeft een vast traject, anders komt het niet tot de juiste vorm. Daarnaast is het zo dat je steeds je schrijfgerei moet optillen om de volgende lettervorm te schrijven, dit vergt nog meer ruimtelijke oriëntatie.’
WENS
Annemarie heeft meerdere wensen voor de toekomst van het schrijfonderwijs: ‘Pen en papier komen meer terug. In Zweden keert het onderwijs terug van tablets en laptops naar schrijven met pen en papier. Men is er daar achtergekomen dat het te veel leren vanachter een scherm een negatieve impact heeft op de hersenontwikkeling. Het (digitale) schoolbord gaat meer gebruikt worden als denkruimte, het zicht op het denkproces. Het is goed voor het leren dat kinderen zien hoe een antwoord of redenering tot stand komt.
Krijtborden komen terug. Via studenten hoor ik meer en meer, dat ze later als ze zelf leerkracht zijn ook een krijtbord in de klas willen. Omdat hun lerarenhandschrift beter en mooier tevoorschijn komt dan op een whiteboard. Op een whiteboard glijdt het schrijfmateriaal regelmatig weg. Tijdens het schrijven op een krijtbord wordt er meer weerstand ervaren door de drager (het krijtbord) en het krijt. Dit komt de lettervorm ten goede. Dit kan een krachtige boost zijn om het handschrift bij kinderen ook leesbaarder en mooier tevoorschijn te laten komen. Goed voorbeeld doet immers goed volgen!
Willen we met elkaar meer terug naar vertragen en leren focussen? Pak de pen in de hand!’
Dit interview verscheen eerder in Om Sions Wil.
Beeld: Van der Wal Beeldproducties, www.vanderwalbeeld.nl.
.jpg)
