Kinderen moeten een leesbaar handschrift ontwikkelen. ‘Op letter-, schrift- en tekstniveau’, staat er in de nieuwe kerndoelen voor het po en de onderbouw van het vo. Wat betekent dat precies? En verdient het handschrift nog veel aandacht in een tijd waarin we steeds meer typen en swipen?
'Zeker weten’, zegt Annemarie Ruben, leraar basisonderwijs en docent handschriftontwikkeling bij Driestar hogeschool. ‘Schrijven met de hand is goed voor de ontwikkeling van het brein en voor het leren van kinderen.’ Ze roept scholen op om bewust na te denken over de rol van pen en papier in het onderwijs. ‘Geef het een plaats in jullie nieuwe schoolplan.'
Voor een leesbaar handschrift zijn drie dingen belangrijk vertelt Ruben. In de eerste plaats de lettervorming: zijn letters duidelijk van elkaar onderscheiden? Een n mag bijvoorbeeld niet op een u lijken. Daarnaast regelmaat: zijn de letters ongeveer even groot, hebben ze dezelfde verhouding en is de afstand tussen letters en woorden gelijkmatig? Tot slot speelt de ruimtelijke ordening een rol: hoe verhoudt de schriftgrootte zich tot de schrijfruimte? Hierbij biedt de structuur van het schrijfpapier houvast.
Behalve leesbaar moeten kinderen ook vloeiend leren schrijven: soepel en in een redelijk tempo. Prettig schrijfmateriaal en een juiste pengreep helpen daarbij. Hoe vaker kinderen schrijven, tijdens de schrijfles én bij andere vakken, hoe meer routine ze opbouwen.
Juist die routine komt in het gedrang nu kinderen steeds vaker digitaal werken, ziet Ruben. Maar ook in papieren werkboeken valt volgens haar nog winst te behalen. ‘Moeten kinderen alleen een streep trekken tussen twee woorden of zelf woorden schrijven? Sluit de liniëring aan bij de handschriftmethode?’
Schrijven met de hand en typen hebben volgens Ruben elk een eigen functie. ‘Typen is waardevol voor het produceren en bewerken van teksten. Maar schrijven met de hand heeft belangrijke voordelen voor het leren. Het doet namelijk een bijzonder beroep op je brein.’
Bij schrijven zijn veel hersengebieden actief, legt Ruben uit. Schrijven vraagt om een samenspel van motorische aansturing, zintuiglijke verwerking en visueel-ruimtelijke ordening. ‘Je moet de bewegingen van je hand en vingers aansturen, de juiste druk op de pen vinden, de letters de juiste vorm geven en bepalen waar ze op papier komen te staan. Schrijven met de hand heeft aan enorme rijkdom in zichzelf voor het opgroeiend brein. Bij typen wordt een aantal taken van je overgenomen. Je vormt de letters niet zelf en de computer zet ze netjes achter elkaar.’
Zelf vormgeven van letters draagt bij aan het herkennen van letters en dus aan leesvaardigheid. Er zijn ook aanwijzingen dat schrijven met de hand helpt bij het onthouden van informatie. ‘Probeer het zelf maar eens: schrijf iets op en kijk later hoeveel je je ervan herinnert.’
Ruben is niet tegen het gebruik van digitale leermiddelen in het onderwijs, benadrukt ze, maar voor het maken van bewuste keuzes, gericht op effectief leren van kinderen.’
‘Ik zie lessen waarin wel vijftien digibordslides worden gebruikt, telkens met andere vormgeving. Dat kan de aandacht afleiden van de lesstof. Gebruik de slides in je voorbereiding, raad ik mijn studenten aan, maar probeer ook eens voor een leeg bord te staan en de instructie al schrijvend op te bouwen. Een leestip in dit verband: Bordwerk en aantekeningen van Marcel Schmeier.’
Daarnaast vindt Ruben het belangrijk dat kinderen hun denkstappen kunnen opschrijven. ‘Bij rekenen bijvoorbeeld helpt het om tussenresultaten op te schrijven, cijfers door te strepen of een pijltje te zetten. Ik ben geen voorstander van een online leerplatform. Als je het wel gebruikt, leg dan in ieder geval een denkschriftje naast de laptop, waarin kinderen hun tussenstappen noteren.’
Kinderen hebben ook behoefte aan een duidelijk eindpunt, meent Ruben. Ze moeten kunnen ervaren: dit heb ik gedaan, dit is af. Dat geeft rust. ‘Bij sommige oefenprogramma’s lijkt altijd wel een volgende opdracht klaar te staan. Maar wanneer is het genoeg?’
Ruben ziet de aandacht voor schrijven met de hand weer groeien. In de nieuwe kerndoelen krijgt het leesbare handschrift meer aandacht dan voorheen. Handschrift wordt nu ook expliciet genoemd in de kerndoelen voor de onderbouw van het vo. In Zweden investeert de overheid opnieuw in fysieke schoolboeken, mede omdat onderzoek wijst op voordelen van lezen en leren op papier en vraagtekens zet bij de leerwinst van digitaal onderwijs. Ruben ziet daarin een bevestiging van haar pleidooi: ‘Schrijven met de hand blijft belangrijk, ook in een steeds digitaler wereld’.